Thượng đỉnh Trump–Tập tháng 4/2026: Cơ hội hạ nhiệt thương chiến?

Cuộc chiến thương mại Mỹ–Trung bước vào năm 2025 ở giai đoạn căng thẳng nhất. Thuế quan đáp trả leo lên ba chữ số — có thời điểm đạt 145% với một số hàng hóa Trung Quốc — đe dọa cắt đứt chuỗi cung ứng mất hàng thập kỷ xây dựng. Nghịch lý là cả nhập khẩu Mỹ lẫn xuất khẩu Trung Quốc đều đạt mức cao kỷ lục năm 2025, khi doanh nghiệp đẩy nhanh đơn hàng trước hạn thuế quan. Bước ngoặt đến vào tháng 2/2026 khi Tòa án Tối cao phán quyết 6–3 trong vụ Learning Resources, Inc. kiện Trump rằng tổng thống không có quyền theo IEEPA để áp thuế quan theo từng quốc gia. Phán quyết không xóa bỏ toàn bộ thuế — mức thuế đồng loạt 10% với tất cả đối tác vẫn tồn tại theo quyền lập pháp riêng — nhưng phá vỡ kiến trúc thuế suất leo thang, trừng phạt đã định hình cuộc chiến thương mại. Với Trung Quốc, phán quyết SCOTUS là lợi thế chiến lược bất ngờ. Mối đe dọa thuế 145% vốn là mối lo đàm phán chính của Bắc Kinh; khi trần đó biến mất, vị thế thương lượng của Trung Quốc mạnh lên đáng kể. Với chính quyền Trump, điều này có nghĩa hội nghị Bắc Kinh sắp tới cần tạo ra kết quả thông qua ngoại giao thay vì ép buộc.

Ngày 15/3/2026, Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent gặp Phó Thủ tướng Trung Quốc Hà Lập Phong tại Paris trong cuộc đàm phán mà cả hai bên mô tả là 'thẳng thắn và mang tính xây dựng'. Cuộc họp — trên mảnh đất châu Âu trung lập — đóng vai trò phiên hiệu chỉnh quan trọng trước hội nghị thượng đỉnh. Theo Fortune và Al Jazeera, chương trình nghị sự bao gồm bốn trụ cột: sự thống trị của Trung Quốc trong chế biến khoáng sản đất hiếm (nơi họ kiểm soát khoảng 70% công suất lọc toàn cầu), khả năng Trung Quốc mua đậu nành và máy bay Boeing của Mỹ như cử chỉ thiện chí, phạm vi kiểm soát xuất khẩu công nghệ cao của Mỹ (đặc biệt chip bán dẫn tiên tiến và chip AI), và khung quản lý các cuộc điều tra Section 301 đang diễn ra. Được biết Bessent rời đi với thái độ lạc quan thận trọng, nói với phóng viên rằng cuộc đàm phán đã 'dọn sạch bụi rậm' cho hội nghị tổng thống. Truyền thông nhà nước Trung Quốc có giọng điệu chừng mực hơn, lưu ý cuộc họp là 'một bước đi đúng hướng nhưng còn xa mới đủ.'

Với quyền áp thuế IEEPA bị Tòa án Tối cao thu hẹp, chính quyền Trump chuyển sang Section 301 của Đạo luật Thương mại 1974 — cho phép Đại diện Thương mại Mỹ điều tra và áp thuế quan với các quốc gia có 'hành vi thương mại không công bằng.' Ngày 11/3/2026, chính quyền công bố điều tra đồng thời 16 quốc gia, lần sử dụng Section 301 rộng nhất trong nhiều thập kỷ. Cuộc điều tra nhắm không chỉ Trung Quốc mà còn EU, Việt Nam, Ấn Độ, Hàn Quốc, Nhật Bản và nhiều nước khác. Riêng với Việt Nam, điều tra tập trung vào cáo buộc chuyển tải hàng Trung Quốc qua cảng Việt Nam để tránh thuế Mỹ — hành vi tăng vọt trong đợt leo thang thuế quan 2025. Ấn Độ bị xem xét về thuế dịch vụ kỹ thuật số và hạn chế nhập khẩu nông sản Mỹ. Điều tra Section 301 thường mất 6–12 tháng để kết luận, nghĩa là thuế quan nếu có sẽ đến sau hội nghị Bắc Kinh. Nhưng chính mối đe dọa là đòn bẩy: tín hiệu cho tất cả 16 quốc gia rằng chiến tranh thương mại chưa kết thúc, chỉ bước vào giai đoạn mới với công cụ pháp lý khác.

Hội nghị thượng đỉnh Trump–Tập không diễn ra trong chân không. Kết quả sẽ lan tỏa khắp Đông Nam Á, nơi các quốc gia như Việt Nam vừa là người hưởng lợi vừa là thiệt hại phụ của cuộc chiến thương mại. Vị thế của Việt Nam đặc biệt nhạy cảm. Một mặt, đất nước là bên thắng lớn từ đa dạng hóa chuỗi cung ứng — FDI tăng vọt khi nhà sản xuất tìm phương án thay thế Trung Quốc. Mặt khác, điều tra Section 301 nhắm cụ thể vào cáo buộc chuyển tải qua Việt Nam, đe dọa chính dòng thương mại đã thúc đẩy bùng nổ xuất khẩu. Quan chức Việt Nam đang đi trên dây ngoại giao: công khai chào đón đầu tư Mỹ trong khi âm thầm đàm phán với Bắc Kinh về phối hợp chuỗi cung ứng. Với ASEAN nói chung, việc chuyển từ thuế 145% xuống 10% giảm tính cấp bách của chiến lược 'Trung Quốc+1'. Nếu thuế Mỹ với hàng Trung Quốc chỉ còn 10%, lợi thế chi phí khi chuyển sản xuất qua Việt Nam hoặc Thái Lan giảm đi. Điều này nghịch lý là tin xấu cho các nước đã đầu tư mạnh để thu hút sản xuất chuyển hướng từ Trung Quốc. Chiều đất hiếm thêm một lớp phức tạp. Sự thống trị của Trung Quốc trong chế biến đất hiếm nghĩa là bất kỳ gián đoạn nào trong quan hệ Mỹ–Trung đều đe dọa trực tiếp chuỗi cung ứng xe điện và chip bán dẫn mà các nước ASEAN đang cố gia nhập.