Điều tra Section 301: Hoa Kỳ nhắm vào 16 nền kinh tế châu Á

Chuyện gì đã xảy ra?

Ngày 11 và 12 tháng 3 năm 2026, Đại diện Thương mại Hoa Kỳ (USTR) đăng hai thông báo trên Công báo Liên bang, mở hai cuộc điều tra Section 301 riêng biệt với phạm vi rộng lớn chưa từng thấy. Cuộc điều tra thứ nhất nhắm vào thừa công suất sản xuất công nghiệp tại 16 nền kinh tế, từ Trung Quốc đến Liên minh châu Âu. Cuộc điều tra thứ hai, rộng hơn nhiều, xem xét vi phạm lao động cưỡng bức trên khoảng 60 nền kinh tế.

Đây là cuộc điều tra Section 301 lớn nhất trong lịch sử, vượt xa cuộc điều tra nhắm vào Trung Quốc năm 2018 cả về quy mô và tốc độ. USTR đặt mục tiêu hoàn thành trong 5 tháng — so với thông thường hơn 1 năm.

Với doanh nghiệp Việt Nam xuất khẩu sang Mỹ, 5 tháng là thời gian cực ngắn để chuẩn bị đối phó với thuế quan mới có thể thay đổi toàn bộ cơ cấu chi phí.

Tại sao chuyển sang Section 301?

Câu trả lời nằm ở phán quyết lịch sử ngày 20 tháng 2 năm 2026. Tòa án Tối cao Hoa Kỳ, với tỷ lệ 6-3, tuyên bố Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) không cho phép tổng thống áp thuế quan thương mại. Phán quyết này vô hiệu hóa cơ sở pháp lý mà chính quyền Trump đã sử dụng cho phần lớn thuế quan từ năm 2025.

Section 301 của Đạo luật Thương mại 1974 cung cấp con đường thay thế. Điều luật này cho phép USTR điều tra và trừng phạt các hành vi thương mại "không công bằng" của đối tác — nhưng yêu cầu quy trình chính thức với giai đoạn góp ý và điều trần công khai.

Quy trình Section 301 chính thức hơn nhưng cũng minh bạch hơn — doanh nghiệp Việt Nam có cơ hội nộp ý kiến phản đối trước hạn 15/4/2026.

16 nền kinh tế trong tầm ngắm

Cuộc điều tra thừa công suất nhắm vào các nền kinh tế có thặng dư thương mại lớn nhất với Hoa Kỳ, bao gồm cả đồng minh truyền thống như Nhật Bản và Hàn Quốc.

Việt Nam: 178 tỷ USD thặng dư trong tầm ngắm

Photo: Holland & Knight

Việt Nam nằm trong danh sách bị điều tra của cả hai cuộc điều tra — một vị trí đặc biệt đáng lo ngại. Thặng dư thương mại song phương với Hoa Kỳ đạt 178 tỷ USD trong năm 2025, tăng từ 104 tỷ USD năm 2023, đưa Việt Nam trở thành quốc gia có thặng dư lớn thứ ba sau Trung Quốc (tính toàn cầu) và Mexico.

Ba ngành xuất khẩu chủ lực chịu rủi ro trực tiếp: điện tử (chiếm khoảng 37% kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ, bao gồm Samsung và Intel), dệt may (khoảng 25%), và giày dép (khoảng 13%). Nhiều nhà máy FDI tại Việt Nam sản xuất linh kiện có nguồn gốc từ chuỗi cung ứng Trung Quốc — điều mà USTR có thể xem là "transshipment" để lách thuế.

Nếu thuế quan 10-25% được áp lên hàng Việt Nam, một công nhân may tại Bình Dương có thể mất việc khi nhà máy cắt đơn hàng — đây không chỉ là câu chuyện số liệu vĩ mô.

Trung Quốc: 1.200 tỷ USD và phản ứng mạnh

Photo: Fortune

Thặng dư thương mại toàn cầu của Trung Quốc vượt 1.200 tỷ USD trong năm 2025 — mức kỷ lục, chiếm khoảng 70% tổng thặng dư hàng hóa toàn cầu. Bắc Kinh đã lên tiếng mạnh mẽ, gọi cuộc điều tra là "lạm dụng Section 301" và cảnh báo sẽ đáp trả tương xứng.

Luận điểm "thừa công suất" tập trung vào các ngành mà Trung Quốc đang thống trị: thép (54% sản lượng thế giới), pin xe điện (76% sản lượng), và pin mặt trời (80% sản lượng). USTR cho rằng trợ cấp nhà nước Trung Quốc tạo ra năng lực sản xuất vượt xa nhu cầu nội địa, xuất khẩu phần dư với giá thấp, phá hoại cạnh tranh công bằng.

Khi Trung Quốc bị siết thuế, một phần đơn hàng sẽ chuyển sang Việt Nam — nhưng nếu Việt Nam cũng bị áp thuế, lợi thế "China+1" sẽ mất đi đáng kể.

Cuộc điều tra lao động cưỡng bức: 60 nền kinh tế

Cuộc điều tra thứ hai có phạm vi rộng hơn đáng kể, bao phủ khoảng 60 nền kinh tế trên toàn cầu. USTR xem xét liệu các đối tác thương mại có đủ biện pháp ngăn chặn sản phẩm từ lao động cưỡng bức xâm nhập chuỗi cung ứng, đặc biệt liên quan đến khu vực Tân Cương (Trung Quốc) và các ngành khai khoáng ở châu Phi.

Với Việt Nam, rủi ro chính nằm ở chuỗi cung ứng liên kết với Trung Quốc. Nhiều nhà máy điện tử FDI tại Việt Nam sử dụng linh kiện và nguyên liệu có nguồn gốc Trung Quốc, bao gồm polysilicon và cotton — hai mặt hàng mà Đạo luật Phòng chống Lao động Cưỡng bức Uyghur (UFLPA) của Hoa Kỳ đã hạn chế.

Doanh nghiệp Việt Nam cần kiểm tra ngay chuỗi cung ứng: nếu polysilicon hay cotton trong sản phẩm xuất Mỹ có nguồn gốc Tân Cương, nguy cơ bị chặn tại cảng là thực tế.

Lộ trình đến tháng 7/2026

Thông thường, cuộc điều tra Section 301 kéo dài khoảng 1 năm. Lần này, USTR rút ngắn xuống còn 5 tháng — tốc độ chưa có tiền lệ phản ánh mức độ khẩn trương chính trị.

Hạn 15/4 góp ý bằng văn bản chỉ còn 2 tuần — hiệp hội ngành nghề và phòng thương mại Việt Nam cần hành động ngay nếu muốn tiếng nói được lắng nghe.

Phản ứng từ châu Á

Phản ứng từ các quốc gia bị điều tra rất đa dạng. Malaysia tuyên bố mọi thoả thuận thương mại bất lợi được ký dưới áp lực IEEPA trước đó là "vô hiệu và không có giá trị," đặt ra tiền lệ pháp lý đáng chú ý. Nhật Bản và Hàn Quốc, hai đồng minh truyền thống của Mỹ, đang vận động hành lang mạnh mẽ để được miễn trừ.

Ấn Độ đang đàm phán song phương để giảm nhẹ tác động, trong khi Đài Loan nhấn mạnh vai trò "không thể thay thế" trong chuỗi cung ứng bán dẫn toàn cầu. Việt Nam, với Thủ tướng đã thăm Washington hồi tháng 1/2026, đang cố gắng duy trì quan hệ ngoại giao tốt để đàm phán miễn trừ.

Chiến lược ngoại giao "đi giữa" của Việt Nam đang bị thử thách — nếu không đạt miễn trừ, hàng Việt xuất Mỹ sẽ phải cạnh tranh ở mức giá mới cao hơn.

Tác động kinh tế: mức tăng thuế lớn nhất từ 1993

Theo phân tích của Tax Foundation, nếu thuế quan từ điều tra Section 301 được áp dụng đầy đủ, đây sẽ là mức tăng thuế lớn nhất của Hoa Kỳ kể từ Đạo luật Hòa giải Ngân sách Toàn diện năm 1993, ước tính 171,1 tỷ USD tương đương 0,54% GDP.

Với người tiêu dùng Mỹ, giá hàng điện tử, quần áo, và giày dép nhập từ châu Á sẽ tăng rõ rệt. Với Việt Nam, xuất khẩu sang Mỹ — chiếm khoảng 30% tổng kim ngạch xuất khẩu — có thể sụt giảm đáng kể nếu thuế quan làm hàng Việt mất lợi thế giá.

Một gia đình Mỹ mua iPhone lắp ráp tại Việt Nam có thể trả thêm $50-150. Ngược lại, công nhân Việt Nam sản xuất chiếc điện thoại đó có thể mất việc.

Ý nghĩa với doanh nghiệp và người tiêu dùng

Với doanh nghiệp Việt Nam: giai đoạn quan trọng nhất là từ nay đến ngày 15 tháng 4 (hạn góp ý) và 5 tháng 5 (điều trần). Hiệp hội ngành nghề, phòng thương mại, và từng doanh nghiệp đều có quyền nộp ý kiến bằng văn bản cho USTR. Đây là cơ hội để chứng minh rằng sản xuất tại Việt Nam không đồng nghĩa với "lách thuế" từ Trung Quốc.

Với người tiêu dùng: nếu thuế quan được áp dụng vào tháng 7, giá hàng hóa tại Mỹ sẽ tăng dần từ quý 3/2026. Tại Việt Nam, tác động gián tiếp qua giảm đơn hàng xuất khẩu có thể ảnh hưởng đến việc làm tại các khu công nghiệp từ cuối năm 2026.

Thời điểm hành động là bây giờ, không phải tháng 7. Doanh nghiệp chờ đợi sẽ mất cơ hội ảnh hưởng quyết định. Người tiêu dùng nên theo dõi sát diễn biến.

Nguồn tham khảo

1. Fortune — Trump launches Section 301 probes into Asia trade (March 16, 2026)
2. Holland & Knight — USTR Launches Awaited Section 301 Investigations (March 2026)
3. CNBC — Trump trade investigations replace IEEPA tariffs (March 11, 2026)
4. White & Case — USTR Initiates Section 301 Investigations into 16 Trade Partners (March 2026)
5. Trade Compliance Resource Hub — Trump 2.0 Tariff Tracker (March 24, 2026)

Câu hỏi thường gặp